چهار مقاله

چهار مقاله    

قيمت فروش : 22,000ريال 

* تصحیح علامه محمد قزوینی *
* با تصحیح مجدد و شرح لغات و عبارات و توضیح نکات ادبی به اهتمام دکتر محمد معین *

ابوالحسن نظام الدین (یا نجم الدین) احمد بن عمر بن علی سمرقندی مشهور به نظامی عروضی نویسنده و شاعر قرن ششم هجریست. وی به دربار ملوک غوریه بامیان مختص و معاصر خیام و امیر معزی است .

اثر منثور او چهار مقاله به نام ابوالحسن حسام الدین علی (شاهزاده غوری) ابن فخر الدوله مسعود بن عزالدین حسین تالیف شده است .

نام اصلی این کتاب ظاهرا مجمع النوادر بوده ، ولی چون دارای چهار مقالت است به نام چهار مقاله شهرت یافته است . این کتاب بین سالهای 551 و 552 هجری قمری تالیف شده است.

چهار مقاله شامل یک مقدمه و چهار مقالت است . مقدمه پس از حمد خدا ، دارای پنج فصل است:

اول در ذکر و مدح پادشاهان غور معاصر مولف، و فصول بعد در چگونگی آفرینش مخلوقات از جماد و نبات و حیوان و انسان، و نیز حواس ظاهر و قوای باطن، و در پایان مقدمه مولف حکایتی نقل کرده است .

عنوان مقالت های چهارگانه چنین است:
مقالت اول: در ماهیت دبیری و کیفیت دبیر کامل، و آنچه بدان تعلق دارد .
مقالت دوم: در ماهیت علم شعر و صلاحیت شاعر
مقالت سوم: در علم نجوم و غزارت منجم در آن علم
مقالت چهارم: در علم طب و هدایت طبیب

مولف در طی این مقالت ها خواسته است شرایط و اوصاف چهار صنف را که بعقیده وی باید ملازم دربار پادشاهان باشند ، نقل کرده، در هر مقالت ، نخست دیباچه ای در تعریف موضوع آن و شرایط کسانی که بدان اتصاف یابند ، آورده؛ و سپس قریب ده حکایت به مناسبت ذکر کرده است که موجب ترویح خاطر و اطلاع بر رسمها و سنتها گذشتگان و مطالب تاریخی و ضمنا موید مدعای نویسنده است .

نظامی در فصل پایان کتاب گوید: «مقصود از تحریر این رسالت و تقریر این مقالت اظهار فضل نیست و اذکار خدمتی نی، بلکه ارشاد مبتدی است و احماد خداوند ملک معظم...»

چهار مقاله از جهت قدمت تالیف و ایجاز لفظ و اشباع معنی و سادگی عبارت و عاری بودن از صنایع لفظی (بجز موارد معدود ) و خالی بودن از کلمات و جمل مترادف (به استثنای چند موضع) و بکار نبردن سجعهای متکلف ، و نیز در سلامت انشا و وضوح مطالب و تجسم معانی و توصیف تام و استعمال لغات و اصطلاحات بجای خویش ، در زمره ارجمندترین کتابهای نثر ادبی بشمارست، و در روش نگارش معادل قابوسنامه و سیاستنامه است ؛ و سبک آن ممزوجی است از سبکهای قرن پنجم و ششم، و بعبارت دیگر ترکیبی است از شیوه نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید .

این کتاب نخست در تهران به سال 1305 هجری قمری طبع شده ، و بار دیگر با تصحیح و مقدمه و تعلقات علامه مرحوم محمد قزوینی در سال 1327 هجری قمری در قاهره از طرف اوقاف گیب چاپ شده ، و متن نسخه اخیر در برلین و تهران چند بار دیگر به طبع رسیده است .