بخش نهم: سبق و لحوق- قدم و حدوث الفصل الاول: فی معنی السبق و الحوق و اقسامهما و المعیه
تحلیل معنای تقدم و تاخر
رابطه تقدم و تاخر با مسئله تشکیک
اشتراک معنوی تقدم و تاخر
معیت (= با همی)
اقسام تقدم و تاخر
1- تقدم و تاخر زمانی
2- تقدم و تاخر زمانی
3- تقدم و تاخر علی
4- تقدم و تاخر ماهوی
5- تقدم و تاخر به حقیقت و مجاز
6- تقدم و تاخر دهری
7- تقدم و تاخر رتبی
8- تقدم و تاخر به شرف
الفصل الثانی: فی ملاک السبق فی اقسامه
الفصل الثالث: فی القدم و الحدوث و اقسامهما
معنای عرفی حدوث و قدم
اصطلاح فلسفی حدوث و قدم
حدوث و قدم از عوارض موجود مطلق است
حدوث و قدم زمانی
یک نکته
حدوث و قدم ذاتی
تعریف های دیگر حدوث ذاتی
حدوث و قدم دهری
یک نکته
بخش دهم: قوه و فعل
مقدمه
تعریف قوه و فعل
قوه و فعل؛ دو وصف نسبی و اضافی
الفصل الول : کل حادث زمانی مسبوق بقوه الوجود
هر حادث زمانی مسبوق به قوه وجود است
هر حادث زمانی مسبوق به ماده است
ویژگی های ماده حامل قوه
1- حیثیت ماده ، حیثیت قوه محض است
2- ماده همیشه قائم به یک فعلیت دیگر است
3- ماده با تغییر فعلیات، تغییر نمی کند
4- ماده اولی قدیم زمانی است
نتایج بحث
1- هر حادث زمانی ماده ای دارد که حامل قوه آن است
2- ماده حوادث زمانی یکی است
3- نسبت ماده به قوه، نسبت مبهم به معین است
4- پیدایش حوادث زمانی مازم با حدوث تغییر در جواهر و یا اعراض است
5- ماده همواره قائم به یک صورت است
6- قوه بر فعلیت خاص تقدم زمانی دارد، اما مطلق فعلیت بر قوه به جمیع انحای تقدم
الفصل الثانی: فی تقسیم التغیر
1- ملازمه میان خروج از قوه به فعل و و حدوث تغیر در ذات و یا صفات شی
2- تقسیم تغیر به دفعی و تدریجی
3- حرکت مسئله ای فلسفی است
الفصل الثالث: فی تحدید الحرکه
دو تعریف برای حرکت
دفع اشکال از تعریف های یاد شده
تعریف حرکت نزد ارسطو
مقومات حرکت
الفصل الرابع: فی انقسام الحرکه الی توسطیه و قطعیه
حرکت توسطی
حرکت قطعی
توضیح بیشتر درباره حرکت توسطی و حرکت قطعی
وجود حرکت توسطی و حرکت قطعی در خارج
تصویر پنداری حرکت
نتیجه بحث
الفصل الخامس : فی مبدا الحرکه و منتهاها
قابلیت انقسام حرکت حدیقف ندارد
یک نکته
انقسام حرکت بالقوه است نه بالفعل
مبدا و منتهای حرکت
مبدا و منتهای حرکت باید از جهت حرکت انقسام ناپذیر باشند
حرکت، مبدا و منتها ندارد
الفصل السادس: فی موضوع الحرکه و هو المتحرک الذی یتلبس بها
موضوع حرکت
هر حرکتی دارای یک موضوع است
برخی از ویژگی های موضوع حرکت
الفصل السابع : فی فاعل الحرکه و هو المحرک
اداله لزوم مغایرت محرک با متحرک
محرک و فاعل مباشر حرکت باید خودش متغیر باشد
یک نکته
الفصل الثامن: فی ارتباط المتغیر بالثابت
طرح اشکال
تقسیم حرکت به حرکت ذاتی و حرکت عارضی
اختصاص قاعده به حرکات عارضی
حاصل سخن
الفصل التاسع: فی المسافه التی یقطعها المترحرک بالحرکه
مسافت حرکت
بیانی دقیق تر درباره مسافت حرکت
پاسخ به یک اشکال
چند نکته
افلصل العاشر: فی المقولات التی تقع فیها الحرکه
وقوع حرکت در مقوله این
وقوع حرکت در مقوله کیف
دو نکته
وقوع حرکت در مقوله کم
آیا نموگیاه را می توان حرکت کمی به شمار آورد؟
وقوع حرکت در مقوله وضع
عدم وقوع حرکت در مقوله فعل و انفعال
عدم وقوع حرکت در مقوله متی
عدم وقوع حرکت در مقوله اضافه وجده
یک نکته
عدم وقوع حرکت در مقوله جوهر
قول به وقوع حرکت در جوهر مستلزم نفی حرکت است
الفصل الحادی عشر : فی تعقیب مامرفی الفصل السابق
برهان اول بر وقوع حرکت در جوهر
اشکال نخست و پاسخ آن
اشکال دوم و پاسخ آن
اشکال سوم و پاسخ آن
برهان دوم بر وقوع حرکت در جوهر
فروع بحث: 1- وحدت صورتهای جوهری وارد بر ماده
2- حرکت عمومی اعراض به تبع حرکت جوهر
3- سراسر عالم ماده حقیقت واحد و گذراست
الفصل الثانی عشر: فی موضوع الحرکه الجوهریه و فاعلها
نظر بدوی در باب موضوع حرکت جوهری
وحدت ماده نزد قائلان به کون و فساد
سخن محقق سبزواری در این باب
ملاک نیاز حرکت به موضوع ، حفظ وحدت حرکت نیست
نیاز حرکت به موضوع به خاطر وجود لغیره بودن حرکت
حاصل تحقیق درباب موضوع حرکت جوهری
الفصل الثالث عشر: فی الزمان
آرای گوناگون درباره حقیقت زمان
برهان بر اثبات زمان به عنوان یک کمیت متصل و غیر قار
رابطه زمان با حرکت
چند نکته:
1- زمان از عوارض تحلیلی جسم است
2- زمان به عنوان بعد چهارم اجسام
3- اثبات حرکت جوهری با تمسک به زمان
نتایج بحث: 1- هر حرکتی زمان ویژه خود را دارد
2- تقدم و تاخر میان اجزاء زمان ذاتی است
3- «آن» یک امر عدمی است
یک نکته
4- پی در پی در آمدن «آنات» و « انیات» محال است
5- زمان جزء نخستین و جزء آخرین ندارد
الفصل الرابع عشر: فی السرعه و البطو
اصطلاحات گوناگون سرعت
منشا بطو تخلل سکون نیست
سرعت و بطو متضادان نیستند
اختلاف سرعت و بطو اختلاف تشکیکی است
الفصل الخامس عشر: فی السکون
مفهوم سکون
نسبت میان سکون و حرکت
بیان مولف در نهایه الحکمه
سکون مطلق مصداق ندارد
الفصل السادس عشر: فی انقسامات الحرکه
توضیحی درباره انقسام حرکت به اعتبار فاعل آن
حرکت بالذات و حرکت بالعرض
فاعل مباشر در همه حرکات، طبیعت متحرک است
قوه به معنای مبدا فعل
قدرت حیوان
نقد تعریف متکلمان از قدرت
دفع توهم لزوم جبر در واجب تعالی
صحت فعل منوط به سابقه عدم زمانی داشتن فعل نیست
قدرت پیش از فعل تحقق دارد
بخش یازدهم : علم ، عالم و معلوم
بحث از علم ، عالم و معلوم ، یک بحث فلسفی است
یک نکته
الفصل الاول : فی تعریف العلم و انقمه الولی
وجود علم و مفهوم آن ، هر دو بدیهی است
علم تعریف حدی و یا رسمی ندارد
علم حصولی و علم حضوری
دو نکته
علم انسان به نفس خود ، علم حضوری است
چند نکته
حاصر بودن تقسیم به حصولی و حضوری
اتحاد علم ف عالم و معلوم
1- معلوم بالذات و معلوم بالعرض
2- انحای اتحاد
3- انحای احاد در وجود
اقوال گوناگون در باب نحوه ارتباط علم با عالم
اتحاد علم و معلوم
اتحاد معلوم با عالم در علم حضوری
اتحاد معلوم با عالم در علم حصولی
بیان مولف در نهایه الحکمه
بیان مولف در پاورقی های اسفار
حضور معلوم نزد عالم
الفصل الثانی: ینقسم العلم الحصولی الی کلی و جزئی
کلی و جزئی
دو نکته:
عوالم کلی وجود
الفصل الثالث: ینقسم العلم انقساما آخر الی کلی و جزئی
اصطلاحی دیگر در باب کلی و جزیی
تعریف علم جزیی
تعریف علم کلی
علم به تغییر غیر از تغییر علم است
بیان مولف در تعلیقه بر اسفار
الفصل الرابع : فی انواع التعقل
الفصل الخامس: فی مراتب العقل
بیان محقق سبزواری در مراتب چهارگانه عقل
الفصل السادس : فی مفیض هذه الصور العلمیه
صورت های کلی را جوهر عقلی مجرد بر نفس افاضه می کند
نحوه دریافت صورت های عقلی
نحوه به وجود آمدن صورتهای جزیی
الفصل السابع: ینفسم العلم الحصولی الی تصور و تصدیق
تصور و تصدیق
دو نکته
قضیه و شمار اجزای آن
نظریه های چهار باب اجزای قضیه موجبه
پنج نظریه در باب اجزای قضیه سالبه
دو نکته
حکم یک فعل نفسانی در ظرف ادراک است
بیان استاد مطهری درباره حقیقت حکم
هر تصدیقی دست کم بر دو تصور متوقف است
الفصل الثامن : و ینقسم العلم الحصولی الی بدیهی و نظری
تعریف بدیهی و نظری
دلیل بروجود هر دو قسم در میان معلومات
بدیهی بودن یک علم مستلزم معلوم بودن آن نزد همگان نیست
یک نکته
اقسام تصدیقات بدیهی
بدیهیات اولیه از دیگر بدیهیات به قبول سزاوارترند
بررسی آرای سوفسطائیان
گروه های مختلف شکاکان و شیوه مواجهه با هر یک از آنها – گروه اول
گروه سوم
گروه چهارم و پنجم
گروه ششم
الفصل التاسع: و ینقسم العلم الحصولی الی حقیقی و اعتباری
مفاهیم حقیقی
مفاهیم اعتباری
مفاهیم اعتباری مصداق دارند اما فرد ندارند
حاصل سخن به بیانی دیگر
نمودار اقسام معقولات
توضیح بیشتر درباره تفاوت معقولات اولی با معقولات ثانوی فلسفی
نتایج بحث
اصطلاحات دیگر واژه اعتباری
الفصل العاشر: فی احکام متفرقه
معلوم بالذات و معلوم بالعرض
احتمال نخست
احتمال دوم
علوم حصولی و منشا آن
الفصل الحادی عشر : کل مجرد فهو عاقل
دو نکته
الفصل الثانی عشر: فی العلم الحضوری ، و انه لایختص بعلم الشیء بنفسه
حقیقت علم حضوری علت و معلول به یکدیگر
