فهرست پیشگفتار
نشانه های اختصاری
آغاز زندگی
1 . خانواده میرزا تقی خان :
هویت ، تولد ، پدر و مادر ، زن و فرزند ، خویشاوندان . دو تصویر اصیل او
2 . جوانی و خدمت دیوانی :
نظام اجتماعی ، پرورش در خاندان قائم مقام ، از کربلائی بچگی تا میرزایی ، تا مستوفیگری ، تا وزارت نظام
3 . خوی و منش او :
سیمای او ، سیرت او ، رگه های شخصیت و حالت روانی او ، عادات او ،
ماموریت های سیاسی
4 . ماموریت روسیه و سفر ایروان :
سفارت خسرو میرزا ، در تفلیس و مسکو و پطر زبورگ ، ملاقات با تزار در قفقاز
5 . کنفرانس ارزنه الروم :
تحلیل کلی از روابط ایران و عثمانی ، دوره اول کنفرانس ، صورتمجلس مذاکرات ، مساله محمره وشط العرب و سلیمانیه ، برخورد سیاست ایران و انگلیس و روس و عثمانی ،نقشه سلب حاکمیت ایران و انگلیس و روس و عثمانی،نقشه سلب حاکمیت ایران از محمره ، تدبیر سیاسی میرزا تقی خان و پیروزی او ،آشوب شهر ،گزارشهای نماینده انگلیس ،ستایش او از شخصیت امیر ،طرح عهدنامه ،اختلاف سیاست میرزا تقی خان با محمد شاه و حاجی میرزا آقاسی ،عهدنامه ارزنه الروم از نظر حقوق بین ملل ،همدستی انگلیس و روس و عثمانی در تجدید نظر عهدنامه ، ماموریت میرزا محمد علی خان و ((ایضاحات))چهارگانه ،انتقاد سیاسی و حقوقی .
زمامداری
6 . تحول فکری در برخورد تمدن غربی :
عوامل سازنده شخصیت اجتماعی او ، جنبش اصلاح مطلبی ، مشاهده عینی از ترقی روسیه ، آشنایی با بنیادهای مدنی غربی و تنظیمات عثمانی ،تاثیر مجموع عوامل خصوصی و اجتماعی در پرورش شخصیت و اندیشه او
7 . اصول حکومت : ((نظم میرزا تقی خانی ))
دوره فترت ،آغاز سلطنت ناصر الدین شاه ،صدارت امیر کبیر ،شاه و امیر ،در قدرت سلطنت ،سیاست روس و انگلیس ،((نظم میرزا تقی خانی )) ،((کتابچه خیالات اتابکی ))،امیر : نماینده ناسیونالیسم و اصلاح و ترقی ،((خیال کنسطیطوسیون))
امنیت داخلی
8 . شورش سالار در خراسان :
تحلیل کلی از نا امینی داخلی ،حکومتهای محلی در رابطه با قدرت مرکزی ،آصف الدوله و سالار ،خطر تجزیه خراسان ،سیاست انگلیس،سیاست امیر علیه مداخله روس و انگلیس ، بینش سیاسی او در قیاس مساله مصر و خراسان ،برانداختن شورش سالار و تاثیر آن
9 . بلوچستان و سیستان :
بسط قدرت مرکزی تا مرز سند ،سیاست امیر و حکومتهای محلی ، فرمانبرداری سرکردگان محلی
10 . فتنه آقاخان محلاتی :
شمه ای از احوال او ، اعترافات او ، آقاخان و سیاست انگلیس در هند
اصلاحات سیاسی و اجتماعی :
11 . مالیه و خزانه :
ورشکستگی مالی ،هیات تعدیل بودجه ،قانون مستمری و تیول ، جلوگیری از تنزل پول ، نظام مالیاتی ،تجدید نظر در بهای زمین مزروع ، طبقه زارع و عدالت مالیاتی ، ارقام دخل و خرج کشور
12 . نظام جدید و بحریه :
آزمایش گذشته ،نقشه اصلاح نظام ،گزارش سفیر انگلیس علیه تقویت نظامی ایران ،استخدام خبرگان نظامی از اطریش و ایتالیا ،قانون جدید نظام ،کارخانه های اسلحه سازی ،تشکیلات نظامی ، ارقام لشکری ،نقشه تاسیس بحریه ، مخالفت انگلیس و دستور پالمرستون ، خرید کشتی
13 . دیوان عدالت :
شروع و عرف ، اختیار محضر شرع و دیوان عدالت ، قانون و عدالت ، حمایت حقوق اقلیتها ، قانون منع آزار و شکنجه .
14 . اخلاق و کردار مدنی :
((فساد ناپذیری )) او ، پیکار با رشوه خواری و مداخل ، ابطال سیورسات ، برانداختن تعدادی سپاهی و دیوانی ، حمایت حقوق زارع ، برانداختن لوطی گری و قمه کشی ، تاثیر حکومت در رفتار عمومی ، حذف عنوانهای دیوانی ، چند شاعر درباری
15 . امور شهر و خدمات عمومی :
آبله کوبی همگانی ، نخستین مریضخانه دولتی ،تعلیم و امتحان پزشکان ، تدابیر صحی و جلوگیری از سرایت وبا ، جمع آوری گدایان و بیماران ، حفر نهر کرج و قرار تقسیم آب تهران ،قانون چاپار خانه ،قانون تذکره و مسافرت ، بناهای جدید
16 . خبر رسانان و خفیه نویسان :
دستگاه خبر رسانی ، جاسوسان امیر در سفارتخانه های خارجی .
دانش و فرهنگ جدید
17 . دارالفنون :
آشنایی با دارلعلمهای اروپا ، توجه به دانش و فن غربی ، تاثیر اجتماعی الفنون ، دارلفنون و تاسیسات آن ، رشته تعلیمات ، استخدام استادان اطریشی ، نمونه قرارنامه ، رقم شاگردان و بودجه مدرسه
18 . روزنامه وقایع اتفاقیه :
نخستین روزنامه فارسی جهان ، نخستین روزنامه فارسی در ایران ، وقایع اتفاقیه ، هدف روزنامه در ((تربیت)) و افزایش ((دانش و بینش)) مردم ، نظری به مندرجات روزنامه
19 . ترجمه و نشر کتاب :
هیات مترجمان دولتی ، کتابهای فرنگی و موضوع آنها ، چند ترجمه ارزنده
سیاست اقتصادی
20 . صنعت جدید و کشاورزی :
اصول سیاست اقتصادی ، صنعت ملی ، فرمان آزادی استخراج معدن ،تاسیس کارخانه ، نقشه استخدام استادان فنی از انگلیس و پروس، صنعتکاران ایرانی در روسیه ، مجمع الصنایع ،ترقی کشاورزی ، آبادی خوزستان و استر آباد ، محصولات فلاحتی تازه
21 . اقتصاد ملی در برخورد اقتصاد استعمار :
حمایت اقتصادی ، سیاست امیر علیه آزادی تجارت خارجی ، جلوگیری از خارج شدن طلا ، انتقاد انگلیس و روس از سیاست امیر ، اختلاف ایران با هر دو کشور ، الغای اجاره نامچه شیلات ، شیلات و ارقام در آمد آن ، کالای ایرانی در ((نمونه خانه امتعه مملک ))، احصائیه صادرات و واردات کشور ، قانون گمرک و ارقام گمر کخانه ، اعتراض بازرگانان علیه کالای بنجل فرنگی ، شکست بازار تجارت انگلیس ، نخستین نقشه راه آهن سرتاسری ایران و اروپا ، گزارش سفیر انگلیس در ارزش یابی سیاسی و اقتصادی آن ، در نکوهش ایرانیان ، مخالفت شیل با بنای راه آهن
سیاست مذهبی
22 . کاهش قدرت روحانی :
سیاست و دین ، وجهه نظر امیر ، تحریکات امام جمعه تهران ، میانجیگری سفیر انگلیس ، دستگیری شیخ الاسلام و امام جمعه تبریز ، شکستن آئین بست
23 . شکیبائی دینی و اقلیت مذهبی :
مدارای مذهبی ، پشتیبانی از حقوق اقلیتها ، زردشتیان و آشوریان و ارمنیان ، سخن امیر در وضع اجتماعی اقلیتها و تساوی حقوق آنان ، مدرسه ارامنه جلفا ، مدرسه ارامنه تبریز ، آزادی دینی صابیان و دستور امیر
24 . داستان باب :
نظری به زمینه فکری و اجتماعی ، پیدایش بابیه و حکم حاجی میرزا آقاسی ، شورش و توطئه علیه دولت مرکزی ، گزارشهای سفیر انگلیس و روس ، سیاست امیر و نوشته اعتضادالسلطنه ، تحول بابیت
سیاست خارجی
مقدمه تحلیلی :
وضع ایران در سیاست جهانی ، رقابت و سازگاری انگلیس و روس ، دستور پالمرستون و نسلرود ، سیاست استعمار علیه سیاست ملی ، وجهه نظر امیر نسبت به روس و انگلیس ، سخن امیر در توجیه سیاست ملی خود
25 . ایران و روس :
جلوگیری از گسترش نفوذ روس ، الغای موافقتنامه تاسیس تجارتخانه و بیمارخانه روسی در استر آباد ، استدلالات امیر ، ماجرای انزلی و آشوراده ، نامه نسلرود ، کوضض امیر در تخلیه آشوراده ، کشمکش امیر و دالگوروکی ، سیاست انگلیس ، سفارت محمد حسین صدر به پطرزبورگ
26 . ایران وانگلیس :
سفارت شیل ، بردگی و برده فروشی ، جلوگیری از بسط نفوذ انگلیس در خلیج فارس ، کشمکش امیرو شیل ، قرارنامه 1267 ، دستور دولت ، مصونیت سیاسی و مساله حمایت و پناهندگی ، ((حق خارج المملکتی )) و سوء استفاده آن ، سرپرستی ارامنه تبریز و فتنه انگیزی کنسول انگلیس ، الغای فرمان سرپرستی ، سفارت شفیع خان به لندن ، ماموریت میرزا حسین خان به بمبئی
27 . ایران و فرانسه :
روح مناسبات ایران و فرانسه ، سفارت کنت دوسرتیز ، طرح قرارداد دو کشور ، ارزش یابی آن از نظر حقوق بین ملل ، ایراد های امیر بر طرح قرارداد ، تیرگی روابط و قطع مراوده ایران و فرانسه ، تحریکات سرتیژ در روزنامه اسلامبول ، ماموران فرانسوی در خدمت ایران
28 . ایران و امریکا و اطریش :
توجه امیر به سیاست دولت سوم در ایران ، آغاز روابط ایران و امریکا و مساله خلیج فارس ، امضای قرارداد بازرگانی و کشتیرانی ، تحریک انگلیس علیه مبادله قرارداد ، دستور وزیر امور خارجه آمریکا ، سخن وزیر مختار آمریکا در نفرت ایرانیان از انگلیسیان ، قرارداد دوم ایران و آمریکا ، توجه ایران به اطریش ،
29 . ایران و عثمانی :
اجرای عهدناممه ارزنه الروم ، نخستین کمیسیون مرزی ایران و عثمانی ، مرز محمره و اختلاف ایران با انگلیس و روس و عثمانی ، استدلالات حقوقی امیر در بطلان ایضاحات چهارگانه ، مرز زهاب ، تغییر رویه انگلیس و روس پس از عزل امیر ، نقشه سر حدی از آرارات تا شط العرب
30 . ترکستان :
وضع عمومی ترکستان ،امیر بخارا و خان خیوه ، سیاست امیر و ماموریت رضاقلی خان هدایت ، نامه خان خیوه ، پیش در آمد توسعه طلبی روس
31 . هرات و افغانستان :
هرات و افغانستان در نظام دفاعی هندوستان ، تحول سیاست انگلیس و دستور مهم پالمرستون ، اجرای حاکمیت ایران در هرات ، فرمانبرداری یار محمد خان ، کشمکش ایران و انگلیس ، پیروزی سیاست امیر بر انگلیس ، پیشرفت سیاست امیر در قندهار ، فرمانبرداری کهندل خان ، قرارنامه سردار قند هار ، سیاست امیر در کابل ، پیام محرمانه امیر به دوست محمد خان ، یک سال بعد
سرنوشت
32 . دولت امیر در ربط با عوامل قدرت
33 . سقوط و تباهی
ضمیمه : تحلیلی از حکایت افسانه
منابع با یادداشت انتقادی
فهرست نام کسان
فهرست تصویر ها
